Alma Mater Tremesnesis

Otwarte w 1776 roku Collegium Tremesnese należy do grona najstarszych szkół średnich w Polsce. Idea powołania szkoły średniej zrodziła się w głowie opata zakonu kanoników regularnych w Trzemesznie ks. Michała Kosmowskiego.

Otwarte w 1776 roku Collegium Tremesnese należy do grona najstarszych szkół średnich w Polsce. Idea powołania szkoły średniej zrodziła się w głowie opata zakonu kanoników regularnych w Trzemesznie ks. Michała Kosmowskiego. Przedstawił ją podczas posiedzenia kapituły klasztornej w dniu 22 lutego 1773 roku. Oświadczył wówczas, iż ma „myśl założenia szkoły konwiktu dla 12 alumnów rodu szlacheckiego, wybudowania domu i sprowadzenia 3 profesorów z Krakowa." Szkoła miała być utrzymana przez specjalną fundację, którą powołano rok później. Poczyniono również starania o aprobatę władz królestwa i kościelnych. Fundację oraz statut Szkoły i Alumnatu zatwierdził bullą papież Klemens XVI w 1774 roku, co rok później potwierdził w swym Brewe papież Pius VI. Szkoła została także zatwierdzona ustawą sejmową z 13 maja 1775 roku.
Szkoła rozpoczęła swoją działalność w 1776 roku a uroczysta inauguracja Akademii Trzemeszeńskiej, jak wówczas nazywano Szkołę, miała miejsce 4 maja 1776 roku. Wśród gości znaleźli się m.in. ks. bp Ignacy Kozierowski i kanclerz koronny Antoni Sierakowski. Patronat nad szkoła objęli król Stanisław August Poniatowski i prymas Gabriel Podoski.
Naukę w szkole rozpoczynali chłopcy w wieku od 8 do 11 lat, którzy mieli już czytać i pisać w stopniu przynajmniej podstawowym. Program nauczania był realizowany w ciągu 6 lat. Zajęcia w ówczesnej szkole trwały 5 godzin; od 8 do 11 i następnie od 14 do 16. Poza tymi godzinami czas był przeznaczony na prace własna, modlitwy, odpoczynek i zabawę. By najzdolniejsi uczniowie mogli kontynuować dalsza naukę w Akademii Krakowskiej Kosmowski ustanowił 8 stypendiów. Warto podkreślić, że kolegium trzemeszeńskie otwarte było dla uczniów wszystkich stanów. Uczelnia, wzorowana na szkołach pijarów, miała realizować program opracowany przez Komisję Edukacji Narodowej.
Nauka odbywała się w dwuskrzydłowym gmachu, zwanym dzisiaj Alumnatem, który został wzniesiony na gruntach klasztornych. Znajdowało się w nim 16 izb szkolnych, aula pełniąca również rolę kaplicy, dwie kuchnie, spiżarnie, jadalnia, sypialnie dla profesorów i alumnów oraz pomieszczenia dla służby. Przed wejściem zbudowano bramę, na której umieszczono godła Polski i Litwy oraz herb Poniatowskich (Ciołek), a pośród nich oko - symbol opaczności boskiej. W medalionie poniżej przedstawiono podobiznę króla Stanisława Poniatowskiego. Jemu też dedykowana jest łacińska inskrypcja (w polskim tłumaczeniu: Nauk wspaniały odnowiciel, za którego panowania kolegium dźwignięte w pomyślnym roku 1773, ukończone w 1775, niech przetrwa i uwieczni się).

W pierwszym okresie swojego istnienia szkoła liczyła od 200 do nawet 500 uczniów pochodzących z głównie z rejonu Wielkopolski, Kujaw, Pomorza i Śląska. Od 1780 roku trzemeszeńska szkoła podporządkowana była Krakowskiej Szkole Głównej. Wśród najwybitniejszych uczniów tego okresu należy wymienić Jędrzeja Śniadeckiego, późniejszego ojca polskiej chemii, profesora uniwersytetów w Krakowie i Wilnie.

Śmierć założyciela oraz polityka władz pruskich przyczyniły się do upadku szkoły. Nauczycieli zakonników zastąpiono Niemcami, a rektorem szkoły został niemiecki protestant - dr Haege. Spowodowało to znaczny spadek liczby uczniów - kroniki podają, że w 1808 roku w szkole było już tylko 10 uczniów. Poprawę stanu placówki przyniosło utworzenie Księstwa Warszawskiego. W tym samym roku (1808) na rektora powołano Jakuba Meissnera. Nowy dyrektor okazał się osobą nieprzeciętną. Dzięki swoim umiejętnościom, zaczął rozwijać szkołę i to w szybkim tempie. Liczba uczniów zaczęła się podnosić, a od 1815 roku placówka stała się tzw. szkołą chóralną. Poziom nauczania podnosił się z roku na rok, i dlatego w 1833 roku szkoła została przemianowana na progimnazjum a sześć lat później stała się pełnym gimnazjum. W okresie tym uczniami byli m.in. Hipolit Cegielski, który w latach 1827-1830 mieszkał w Alumnacie, Stefan Garczyński- poeta romantyczny i przyjaciel Adama Mickiewicza (nb. to dzięki informacjom przekazanym przez Garczyńskiego Mickiewicz napisał „Redutę Ordona"), Józefat Zielonacki, profesor prawa uniwersytetów w Krakowie i Lwowie, sędzia austriackiego Trybunału Stanu. Zaś w powstaniu listopadowym wzięło udział co najmniej 11 uczniów.

Od roku 1839 rozpoczyna się jeden z najświetniejszych okresów w dziejach szkoły. Ciągle wzrasta liczba uczniów oraz poziom nauczania, maturę w Trzemesznie zdawać chcą nie tylko mieszkańcy Wielkiego Księstwa Poznańskiego, ale są też chętni ze Śląska, Małopolski, Królestwa Kongresowego, dalekiej Ukrainy, jak i Berlina, Kłajpedy. Szkoła miała wówczas charakter katolickiego gimnazjum z polskim językiem, większość nauczycieli i uczniów stanowili Polacy. Byli również uczniowie pochodzenia niemieckiego i żydowskiego, ale dość mocno asymilowali się oni ze społecznością polską.

Patriotyczna atmosfera panująca w szkole przyczyniała się do powstawania różnego rodzaju tajnych stowarzyszeń uczniowskich. Najstarszą była powstała już w 1844 roku „Sarmatia". Wpływ na postawy młodych miała z pewnością wielkopolska Wiosna Ludów- Trzemeszno było jednym z głównych ośrodków powstańczych. Zgromadziło się tu ponad 1500 powstańców- kosynierów i strzelców, a 10 kwietnia miała miejsce bitwa. Na czas powstania szkołę zamknięto a w gmachu otwarto odwach i lazaret. Wśród powstańców nie zabrakło uczniów i profesorów szkoły. Należy dodać, że wydarzeniom tym przyglądał się dyktator następnego powstania- Marian Langiewicz ówczesny prymaner (uczeń klasy I, czyli najwyższej), który we wrześniu 1848 roku złożył egzamin dojrzałości.
Ciągły napływ nowych uczniów powodował, że część zajęć odbywała się w prywatnych mieszkaniach, gmach szkolny nie był w stanie pomieścić wszystkich uczniów. Dlatego też wybudowano nowy budynek, który oddano do użytku w 1859 roku.

W latach 50-tych XIX w. w naszym gimnazjum działały kolejne organizacje, które miały na celu samokształcenie w zakresie historii i literatury polskiej. W 1860 roku zawiązało się Towarzystwo Narodowe. Patronem towarzystwa obrano Tomasza Zana. Każdy członek na wstępie przybierał słowiańskie imiona i składał przysięgę.
Dramatyczne wydarzenia przyniósł rok 1863. 28 lutego grupa ok. 60 gimnazjalistów (przede wszystkim związanych z Towarzystwem Narodowym) wyruszyła by dołączyć do powstańczych oddziałów w zaborze rosyjskim. Wydarzenie to zyskało miano „wyprawy trzemeszeńskiej". Po połączeniu z innymi gnieźnieńskimi oddziałami uczniowie dołączyli do oddziału Kazimierz Mielęckiego. Oddziały powstańcze poniosły jednak klęskę 2 marca w bitwie pod Dobrosołowem i Mieczownicą. W bitwie poległo kilku z gimnazjalistów osłaniając odwrót oddziału pod Mieczownicą. W reakcji na wydarzenia oraz udział uczniów w konspiracji władze zamknęły szkołę. Zbigniew Widelicki i Jan Leśny tak komentują to zdarzenie: „władze dla postrachu zamknęły tylko trzemeszeńskie (gimnazjum), jedyne kierowane zresztą przez rektora Polaka. Inną przyczyną likwidacji Gimnazjum Trzemeszeńskiego były czynione od lat zabiegi Gniezna o utworzenie w mieście własnej szkoły średniej. Dla władz nadarzyła się, więc sposobna okazja, by likwidując polskie gimnazjum w Trzemesznie, utworzyć w Gnieźnie – niemieckie." 16 grudnia 1863 roku Gimnazjum zostało rozwiązane. Majątek szkolny, bibliotekę i pomoce przekazano gimnazjum gnieźnieńskiemu, a gmach zaczął służyć jako koszary. Nie sposób wymienić wszystkich wybitnych absolwentów i uczniów tego okresu, ale wspomnieć trzeba wymienionego już Mariana Langiewicza, ks. Władysława Chotkowskiego- rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego, archeologa Józefa Przyborowskiego- profesora Szkoły Głównej Warszawskiej, ks. abp Floriana Stablewskiego- arcybiskupa gnieźnieńskiego i zarazem tytularnego prymasa, Franciszka Mertensa- słynnego matematyka profesora uniwersytetów w Krakowie i Wiedniu, Witolda Korytkowskiego- austriackiego ministra finansów i namiestnika Galicji, profesora Ludwika Ćwiklińskiego- ministra oświaty w rządzie austriackim, profesora Teodora Dydyńskiego.

Idea szkolnictwa średniego nie umarła jednak wraz z zamknięciem szkoły. W 1866 roku otwarto w dawnym gmachu- Alumnacie szkołę- Królewską Współwyznaniową Szkołę dla Chłopców. Miała ona juz inny charakter niż gimnazjum- nauczycielami byli prawie wyłącznie Niemcy a językiem nauczania stał się niemiecki. Szkoła przejęła jednak tradycje poprzedniego gimnazjum. Wkrótce przeniesiono też zajęcia do wybudowanego w 1859 roku gmachu gimnazjalnego. W 1873 roku placówce nadano status progimnazjum, który utrzymał się do czasu odzyskania niepodległości. Mimo nasilającej sie germanizacji uczniowie starali się podtrzymywać ducha patriotycznego. Pamiętano o powstańczych tradycjach, a na przełomie wieków w szkole działał oddział tajnego Towarzystwa Tomasza Zana. We wspomnianym okresie uczniami było wiele wybitnych postaci: bp. Antoni Laubitz, bp. Stanisław Okoniewski, ks. profesor Stanisław Kozierowski (założyciel Uniwersytetu Poznańskiego), bracia Jerzy (znany artysta plastyk), Bohdan (pułkownik WP, literat, współorganizator powstania wielkopolskiego), i Witold (literat, twórca Polskiego Radia) Hulewiczowie, bł. Ks. Stanisław Kubski, Mieczysław Paluch (jeden z głównych organizatorów powstania wielkopolskiego), Stefan Piechocki (minister sprawiedliwości w II RP), ks. profesor Antoni Słomkowski (rektor KUL-u), Wojciech Trąmpczyński (marszałek Sejmu Ustawodawczego i Senatu), ks. profesor Kazimierz Zimmermann (rektor uniwersytetu Jagiellońskiego) i profesor Józef Zwierzycki (odkrywca polskiej miedzi).
Wraz z odzyskaniem niepodległości szkoła odzyskała status pełnego ośmioklasowego gimnazjum klasycznego. Szkoła została spolonizowana. Wśród nowo zatrudnionych nauczycieli znalazła sie grupa osób z małopolski. Pierwsza matura od 1863 roku miała miejsce w czerwcu 1922 roku. W 1932 roku w związku z reformą przekształcono szkołę w czteroletnie gimnazjum i dwuletnie liceum. W latach trzydziestych XX. w. próbowano nadać placówce charakter szkoły koedukacyjnej, plany te jednak się nie powiodły. W szkole w okresie między wojennym działało szereg organizacji a wśród nich harcerstwo, Sodalicja Mariańska, kółko eucharystyczne, Gimnazjalny Klub Sportowy, wydawano czasopismo „Zorza". Bardzo bogata była szkolna biblioteka, w której znajdowały się także cenne starodruki. Młodzież wychowywano w poszanowaniu tradycji w tym szczególnego szacunku dla samych tradycji szkoły. W 1926 roku uroczyście obchodzono 150-lecie istnienia szkoły i z tej okazji ufundowano nowy sztandar. W 1938 roku nadano szkole imię Michała Kosmowskiego Uczniowie swoimi postawami nawiązywali do swoich starszych kolegów, XIX-wiecznych powstańców. Kilku jako ochotnicy uczestniczyło w wojnie z bolszewikami, a w 1939 roku uczniowie, wychowankowie i nauczyciele szkoły włączyli się w obronę Trzemeszna i ojczyzny, często oddając życie. Ogólnie liczbę nauczycieli, uczniów i wychowanków, którzy zginęli w czasie II wojny światowej szacuje się na ponad 100 osób. Rok 1939 zakończył kolejny etap dziejów placówki. Uczniami w latach dwudziestolecia byli m.in. późniejszy rektor UAM profesor Czesław Łuczak, profesor UJ Wojciech Roeske, socjolog profesor Stanisław Kowalski, archeolog profesor Konrad Jażdżewski, cichociemny porucznik Tadeusz Jaworski, pilot podpułkownik Zygmunt Drybański, dowódca 315 Dywizjonu Myśliwskiego oraz Jerzy Waldorff.
W czasie wojny w gmachu szkolnym przez pewien czas działała szkoła dla dziewcząt przeniesiona z Berlina. Następnie budynki przeznaczono na magazyn wojskowy. W styczniu 1945 roku wycofujące sie oddziały niemieckie podpaliły magazyn jak i trzemeszeńska świątynię. Gmach szkolny uległ niemal całkowitemu zniszczeniu. Dzięki ofiarności woźnego Jana Wiśniewskiego udało się uratować część szkolnego archiwum oraz sztandar z 1856 roku.

Zajęcia wznowiono wiosną 1945 roku- wobec zniszczeń wojennych szkoła powróciła do miejsca narodzin- zajęcia prowadzono w Alumnacie. Pierwsza matura miała miejsce w lipcu 1945 i po raz pierwszy w historii szkoły absolwentką została kobieta- Stefania Bartz. Dzięki ogromnej ofiarności społeczeństwa udało się odbudować szkołę, która niczym feniks podniosła się z wojennej pożogi. Jednocześnie zapobieżono zakusom likwidacji i przeniesienia placówki do innej miejscowości, choć stalinowskie władze odebrały szkole imię jej patrona.  W kolejnych latach poszerzono jej bazę oddając do użytku dwa nowe pawilony, salę gimnastyczną oraz boisko szkolne. Ogromne zasługi na tym polu poniósł długoletni dyrektor szkoły Edmund Pruski.  Do roku 1999 szkoła miała charakter Liceum Ogólnokształcącego, wtedy to w wyniku reformy oświaty utworzono Zespół Szkół Gimnazjum i Liceum im. Michała Kosmowskiego w Trzemesznie. Placówka w takim charakterze działała do 2013 roku, kiedy to rządzący powiatem postanowili, pomimo olbrzymiego sprzeciwu społeczeństwa i władz Trzemeszna, rozwiązać zespół. Po oddzieleniu gimnazjum utworzono Zespół Szkół Ogólnokształcących i Zawodowych w skład, którego wchodzą Liceum Ogólnokształcące im. Michała Kosmowskiego, Zasadnicza Szkoła Zawodowa im. Hipolita Cegielskiego, Technikum Obsługi Turystycznej Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych oraz Szkoła Policealna dla Dorosłych. Po wyborach samorządowych w 2015 roku doszło do zmiany organu prowadzącego szkoły – stała się nim Gmina Trzemeszno.

 

 


Autor

Nazwa: Artur Bilewski

Dodaj komentarz